ERFGOED ALS UITGANGSPUNT

Tweede kamer verkiezingen 2023

Erfgoed terug op de politieke agenda

Dat is wat wij, meer dan 50 erfgoedorganisaties verenigd in de Federatie Instandhouding Monumenten en het Erfgoedplatform van Kunsten ’92, aan u als volksvertegenwoordiger willen meegeven. Nederland staat voor enorme ruimtelijke transities. Maak erfgoed het uitgangspunt voor beslissingen over hoe we willen wonen, leven en werken.

De zorg voor ons erfgoed is een wettelijke basistaak. De Rijksoverheid heeft hierin een spilfunctie. Tegelijk speelt erfgoed een rol van betekenis in alle grote maatschappelijke en ruimtelijke opgaven:

  • Erfgoed vormt de fysieke en culturele basis van de ruimtelijke inrichting van Nederland.
  • Erfgoed staat voor de identiteit van onze steden, dorpen en landschappen en het verbindt mensen.
  • Erfgoed is essentieel voor de leefbaarheid, het houdt ons land mooi en herkenbaar.
  • Erfgoed geeft handvatten om de verstoorde balans met de natuurlijke systemen te herstellen.
1. Woningbouw

De opgave is duidelijk: Nederland heeft snel behoefte aan meer duurzame en betaalbare woningen. Maar de strijd om de ruimte woedt voort. Veel beoogde bouwlocaties hebben nadelen vanwege klimaatproblematiek, duurzaamheid en/of biodiversiteit. Dat leidt voortdurend tot discussie en vertraging. De ruimte is schaars, daarom is er op veel plaatsen behoefte aan inbreidingslocaties. Dat zijn dus altijd plekken met een geschiedenis.

WAT KUNT U DOEN: 

  • Stimuleer hergebruik en transformatie van de bestaande gebouwenvoorraad voor woningen. Dat is duurzamer dan bouwen in het groen. Bovendien staan deze gebouwen al aan bestaande straten en zijn ze ingebed in het weefsel van de stad of het dorp. U hoeft daarvoor geen dure investeringen te doen in nieuwe infrastructuur en nutsvoorzieningen.
  • Stimuleer voor dat doel de ‘Kansenkaart’, waarmee gemeenten en bewoners kunnen inventariseren welke nieuwe functies mogelijk zijn in (deels) leegstaande monumenten, karakteristieke panden zoals fabrieken, kantoren, en religieus erfgoed en bijzondere boerderijen in dorpen, steden en in het buitengebied; uiteraard met respect voor de sociale en culturele historische waarden van deze gebouwen.
  • Breng vooraf de cultuurhistorische waarden van de beoogde uit- en inbreidingslocaties in beeld, bijvoorbeeld in een gebiedsbiografie. Dat maakt de discussie met belanghebbenden makkelijker, en voorkomt vertraging achteraf. Een goede cultuurhistorische analyse biedt bovendien input voor een duurzaam gedragen ontwerp!

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

2. Energietransitie

Stijgende energieprijzen versnellen de noodzaak van de ingezette energietransitie. De rijksoverheid heeft daarvoor de RES ontwikkeld: de Regionale Energie Strategie. Duurzaam opwekken en besparen zijn sleutelwoorden.

OPWEKKEN

Bij het het opwekken is de grote uitdaging om zonneparken en windturbines daar te plaatsen waar het landschap dat verdraagt. Verschillende landschappen hebben verschillende ruimtelijke karakteristieken: van kleinschalig tot grootschalig, gesloten tot open, uniform tot gevarieerd, en met verschillende regelmaat en mate van reliëf en historische gelaagdheid.

BESPAREN

Bij besparing (isolatie, dus!) zien we dat eigenaren van oude, monumentale gebouwen voor moeilijke keuzes staan en een steuntje in de rug verdienen door goed advies en begeleiding bij subsidieaanvragen. Van verduurzaming van erfgoed gaat echter een enorme voorbeeldwerking uit. Als het in een monument kan, dan kan het overal!

DISTRIBUTIE

Zo’n 100.000 transformatorhuisjes, grondstations, batterijparken en nieuwe hoogspanningsleidingen worden de komende jaren toegevoegd aan het landschap en de steden en dorpen. Zorgvuldig ontwerp en inpassing voorkomen dat het hinderlijke obstakels worden

WAT KUNT U DOEN?

Wat betreft opwekken

  • Het begrijpen van ruimtelijke karakteristieken is het vertrekpunt voor een bewuste omgang met het landschap en de stadsontwikkeling op het moment dat er energiemaatregelen worden ingepast. Zet hiervoor de gebiedsbiografie in!
  • Gebruik de LED-methode (Landschap En Duurzame energie) die de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft ontwikkeld. Dit instrument brengt de ruimtelijke karakteristieken (kenmerken) van verschillende landschapstypen samen op het niveau van de RES.

Wat betreft besparen

  • Ondersteun de ­verduurzaming van monumenten met stimulerende regel­geving. En kijk hoe collectief kan worden bijgedragen aan opwekking én behoud van erfgoed en ruimtelijke kwaliteit.

Wat betreft distributie

  • Voeg aan het ontwerp-Nationaal Programma Energiehoofdstructuur een tweede doelstelling toe: de bevordering van goede omgevingskwaliteit, waar respect voor erfgoed een vanzelfsprekend onderdeel van is.

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

3. Landbouwtransitie

De Nederlandse intensieve landbouweconomie trekt een zware wissel op onze leefomgeving. We komen in de knel met stikstofbeleid, biodiversiteit en waterkwaliteit. De landbouwsector staat voor een grote opgave. Een duurzame economische ontwikkeling vraagt om herijking van onze footprint en de manier waarop we met water en bodem, en met de natuur en dieren omgaan.

Hervorming naar een ander landbouwsysteem biedt grote kansen voor natuur, recreatie en toerisme. Erfgoed en andere doelen gaan hierin goed samen op. Kennis van het verleden kan de weg wijzen naar een toekomstbestendig landgebruik. Doordat mensen meer gaan thuiswerken wordt het ­platteland een interessanter woongebied. Transformatie van historisch waardevolle agrarische complexen is een belangrijke pijler van deze transitie.

WAT KUNT U DOEN?

  • Benut daarom dit agrarische erfgoed. Breng de ontwikkelkansen in kaart door het opstellen van een boerderijenvisie.
  • Stimuleer het opstellen van Landschapsbiografieën. U krijgt daarmee inzicht in de ontstaansgeschiedenis van het landschap en vindt van daaruit aanknopingspunten voor toekomstige ontwikkelingen. Investeer in de zichtbaarheid en beleefbaarheid van waardevolle cultuurlandschappen.
  • Maak ‘omgevingskwaliteit’ een gelijkwaardige nationale doelstelling in het Nationaal Programma Landelijk Gebied. Stimuleer de inzet van ontwerpkracht zowel voor het maken van beleid als voor inrichtingsplannen.

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

4. Klimaatadaptatie

Klimaatverandering zorgt in een versneld tempo voor een nieuwe werkelijkheid, ook voor ons erfgoed. Gebouwde, archeologische en groene monumenten zijn kwetsbaar voor overstromingen en langdurige droogte. Bodemdaling leidt tot funderingsproblematiek. Het aanpakken van klimaatverandering en energietransitie is van levensbelang voor het voortbestaan van ons waardevolle erfgoed.

Klimaatadaptatie gaat nu vaak over toekomstgerichte innovatie en hoe we met nieuwe technieken de veranderingen het hoofd bieden en de klimaatverandering tegen gaan. Echter klimaatadaptatie vraagt ook om een mentaliteitsverandering in de manier hoe wij ons verhouden tot onze natuurlijk leefomgeving. Erfgoed en cultuurhistorie geven ons handvatten om deze verstoorde balans met de natuurlijke omgeving te herstellen. Een beter begrip van historisch stads-, bodem-, water- en landschapsbeheer is van vitaal belang om te zorgen voor de noodzakelijke verandering in mind set. Gevolg hiervan is ook dat klimaatactie breder gedragen en inclusiever wordt.

WAT KUNT U DOEN?

  • Als overheid kunt u hierin het voortouw nemen, bijvoorbeeld door het maken van integrale plannen waarin bodem, ondergrond, water en gebouwde omgeving (erfgoed) samen worden geanalyseerd. 
  • Stimuleer onderzoek naar van groene oplossingen gebaseerd op natuurlijke processen in plaats van te kiezen voor “nieuwe” technische oplossingen. Kennis uit het verleden kan hierin een cruciale rol spelen.
  • Lokale kennis en tradities zijn goud waard! Er zijn al veel goede voorbeelden waarbij op regionaal en lokaal niveau erfgoed of historische kennis wordt ingezet om ruimtelijke opgaven te realiseren. Stad- of gebiedsgeneses zijn hiervoor een ideaal startpunt.
  • Zorg voor organisatiestructuren waarbij erfgoedprofessionals onderdeel zijn van teams die belast zijn met ruimtelijke ontwikkeling. Dit zorgt voor een cultuurhistorisch en erfgoedinclusief perspectief op klimaatopgaven.

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

5. Bereikbaarheid en mobiliteit

Nederland slibt dicht. De ‘verdozing’ slaat toe. Als Kamerlid heeft u een sleutelrol als het gaat om de balans tussen bedrijvigheid en leefbaarheid, waarbij bereikbaarheid en mobiliteit belangrijke thema’s zijn. We beleven ons landschap grotendeels vanaf de weg. Door aandacht te schenken aan de kwaliteit van de omgeving draagt u bij aan het versterkten van landschap en identiteit. Dat vraagt dus om een brede visie op ruimtelijke kwaliteit, met uiteraard oog voor de verkeersveiligheid. Daarbij wordt het erfgoedbelang soms nog vergeten, terwijl het een visitekaartje is van Nederland.

WAT KUNT U DOEN?

  • Wijs aan welke gebieden die grenzen aan snelwegen bijdragen aan onze identiteit, teneinde authenticiteit te behouden. Dit zijn de gebieden waar Nederlanders en bezoekers genieten van het uitzicht. Hierin is de komst van industrie of distributiecentra uitgesloten.
  • Instrueer wegbeheerders om het erfgoed te gebruiken om hoogwaardige en streekeigen beplantingsontwerpen (laanbeplanting) aan te leggen. Hiermee sluiten wegen aan bij bestaande landschapsstructuren.
  • Bescherm historische laanstructuren en wegen. Soms zijn die meer dan honderden jaren oud. Snelheidsverlaging is een alternatief voor het kappen van bomen. Maar ook zand-, kassei-, water- en spoorwegen dragen bij aan de zichtbaarheid van een eeuwenoude geschiedenis.
  • Ontwikkel beleid om karakteristieke waarden in Nederland te behouden en te versterken.
  • Nodig vertegenwoordigers van de erfgoedsector uit om met u te komen tot een plan dat Nederland in balans houdt.
  • Maak geen nieuwe doorsnijdingen, maar bundel en verzwaar infrastructuur (m.n. treinen) op bestaande tracé’s. 
  • Bij aanpassingen aan wegen: zet natuurinclusief ontwerp in. En gebruik de ‘kruisingen’ om de geschiedenis zichtbaar te maken (zoals het doorsnijden van de Waterlinie/Grebbelinie, of het passeren van een Nationaal Landschap).

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

6. Leefbaarheid

Brede welvaart is een zwaarwegend uitgangspunt voor beleid. Cultureel erfgoed is één van de pijlers voor een veilige en gezonde sociale en fysieke leefomgeving. Erfgoed vormt daarbij mede het uitgangspunt voor alle nieuwe ontwikkelingen. Mensen waarderen erfgoed in hoge mate. Of het nu gaat om archeologie, tradities, monumenten, musea of landschappen: erfgoed bepaalt de identiteit van uw provincie. Ieder jaar bezoeken meer dan 1,3 miljoen mensen in het tweede weekend van september meer dan 5.000 bijzondere plekken en gebouwen tijdens de Open Monumentendag. Inwoners zijn dan ook vaak trots en betrokken, of het nu gaat om het meedenken over nieuw beleid of een recreatief bezoek aan een bijzondere stad of streek.

WAT KUNT U DOEN?

  • Laat dat doorklinken bij nieuwe ontwikkelingen, bijvoorbeeld in ‘placemaking’. Een plek in de openbare ruimte waar mensen zich prettig voelen, die goed functioneert en echt wordt gebruikt ontstaat als mensen hierover kunnen meedenken en mee ontwerpen. Zo kunnen nieuwe groepen deze plekken ontdekken en kunnen er nieuwe functies ontstaan. 
  • Werk volgens het gedachtegoed van Verdrag van Faro: dit Europese gedachtegoed stelt de mens en de samenleving centraal en hun relatie met erfgoed. Zorg dat iedereen die dat wil, toegang heeft tot erfgoed en ook kan meebepalen wat erfgoed is en hoe ermee wordt omgegaan.
  • Koester de enorme onbezoldigde inzet door vrijwilligers, in onder meer de archeologie, het monumentenbeheer, de archieven en de musea. Erfgoedvrijwilligers zijn onmisbaar!
  • Breid het lage btw-tarief uit naar conservering en restauratie van materieel erfgoed, zodat naast het creëren en tonen, ook het arbeidsintensieve behouden en herstellen van dit cultureel erfgoed onder dit tarief valt. (Podiumkunsten, scheppende kunst en musea vallen in Nederland reeds onder het verlaagde btw-tarief van 9%).
  • Betrek inwoners bij beslissingen over productie en consumptie. Ondersteun gemeenschappen die ervaring hebben in het opzetten van een duurzamere economie met korte ketens, ambachtelijke productie en het opleiden van specialistische vakmensen. 
  • Stimuleer dat provinciale depots voor archeologische bodemvondsten worden ingezet om publiek en inwoners hierbij te betrekken: het depot kan bijvoorbeeld worden ingericht als provinciaal of regionaal archeologisch informatiecentrum.

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten