ERFGOED ALS UITGANGSPUNT

Provinciale staten verkiezingen 2023

Dat is wat wij, meer dan 50 erfgoedorganisaties verenigd in de Federatie Instandhouding Monumenten en het Erfgoedplatform van Kunsten ’92, aan u als bestuurder, politicus en beleidsmaker willen meegeven. De zorg voor ons erfgoed is een basistaak. De provincie heeft hierin een spilfunctie.

Als provincie staat u voor de taak vorm te geven aan de grote opgaven die Nederland kent. De transitie van ons land vraagt een regierol van de overheid. Erfgoed komt in al die opgaven naar voren. Het vormt vertrekpunt van ruimtelijk beleid, het staat voor de identiteit van uw provincie, het draagt bij aan de leefbaarheid voor ons als inwoners.

Nederland ‘in verbouwing’

Althans dat is wat in de politiek regelmatig wordt gezegd. Als provincie bent u de spil in de uitwerking van alle verbouwingsopgaven, en draagt u bij aan de keuzes hoe die verbouwing wordt uitgevoerd. Bij al die opgaven is ons erfgoed cruciaal. Erfgoed is namelijk overal, en vormt een stabiele factor in onzekere tijden. Het geeft houvast bij planvorming, en maakt dat we ons blijven herkennen in en identificeren met een sterk veranderende maatschappij.

Een belangrijke uitvraag vanuit de Rijksoverheid zijn de startpakketten in het kader van de Novex. Behoud en versterking van erfgoed bij die nationale opgaven is één van de vragen waarop u als provincie een antwoord moet geven. En het programma Mooi Nederland pleit ervoor om ruimtelijke kwaliteit centraal te stellen bij de oplossingen voor onze maatschappelijke opgaven.

Op deze website vindt u alle uitdagingen waarbij erfgoed en de erfgoedsector kunnen bijdragen aan een oplossing. Het is nù aan u om verder inhoud en vorm te geven aan een sterk erfgoedbeleid!!

Het proces

Zorg voor een goed proces

Nu u de inhoud op orde heeft, volgt het proces. Een goed proces vormt de basis voor succesvolle besluiten. Dat geldt niet alleen op erfgoedgebied. Deze vijf stappen zijn essentieel bij iedere nieuwe opgave of ontwikkeling die wordt opgepakt.

1. VORM EEN VISIE

Alles start met uw visie. Speelt erfgoed daarin een rol? Zonder kennis van wat er is, wordt het lastig discussiëren, participeren en ontwikkelen. Bedenk vooraf welke waarden er zijn. Benut waardenkaarten, maak gebiedsbiografieën en werk samen met provinciale steunpunten, gemeenten of de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed als u zelf de kennis hierover ontbeert.

2. PAK DE REGIEROL

Neem als provincie de regierol. Vaak krijgt u die al vanuit grote landelijke opgaven. Maar ook regionaal is er de roep om regie. Zo voorkomen we versnippering, zoals aantasting van cultuurlandschap en keuzes die niet uitstijgen boven het lokale belang. Onderken het belang van goed interbestuurlijk toezicht (IBT) op erfgoed en handel hiernaar.

3. BETREK DE BURGER

Burgers staan aan de basis voor draagvlak, maar zijn ook een belangrijke factor als het gaat om de inbreng van kennis en kunde. Benut hun expertise, maar luister ook echt. Participeren is een werkwoord, en vraagt om een tweezijdig gesprek.

4. WERK AAN EEN ZORGVULDIG ONTWERP

Snelheid lijkt vaak op één te staan, maar duurzaamheid staat altijd voorop. Een goed ontwerp is langer houdbaar, draagt bij aan de kwaliteit van onze fysieke leefomgeving. Zet in op deskundigheid, en benut erfgoed als inspiratiebron!!

5. ZONDER MIDDELEN GEEN SLAGKRACHT

Erfgoedzorg is een basiszorg voor de lange termijn. Als provincie verdeelt u rijksgelden richting eigenaren van monumenten. Maar er is meer. Voor transitie- en herbestemmingsopgaven kan uw inzet als provincie het verschil maken. Stimuleer en investeer in erfgoed als identiteit van de regio, de stad en het platteland. Sluit waar mogelijk aan bij een fonds dat het Nationaal Restauratiefonds reeds in uw provincie beheert.

De kansen

Erfgoed biedt volop kansen. Vaak zijn dat ook de projecten waar burgers en bestuurders het meest trots op zijn. Of het nu gaat om de herbestemming van een bijzonder kerkgebouw of een inspiratievolle nieuwe woonwijk: kwaliteit van ontwerp levert echte duurzaamheid. Als provincie bent u aan zet: zet u alleen in op verhalen of draagt u echt bij aan investeringen in erfgoed in de fysieke leefomgeving? Zet u in op een leefbaar platteland door de inzet van erfgoed en identiteit? Versterkt u het cultuurlandschap door een nieuwe visie op wonen, bereikbaarheid en klimaatadaptatie? Pak nu de regierol op! Met erfgoed maakt u het verschil.

Benieuwd op welke manier erfgoed mensen gelukkig maakt? Klik HIER!

1. Woningbouw

De opgave is duidelijk: Nederland heeft snel behoefte aan meer duurzame en betaalbare woningen. Maar de strijd om de ruimte woedt voort. Dat leidt voortdurend tot discussie en vertraging. Bovendien is er op veel plaatsen behoefte aan uit- en inbreidingslocaties. Vaak liggen die op gevoelige plekken.

WAT KUNT U DOEN: 

  • Benut de bestaande gebouwenvoorraad voor woningen. Dat is duurzamer dan bouwen in het groen. Bovendien staan deze gebouwen al aan bestaande straten en zijn ze ingebed in het weefsel van uw stad of dorp. U hoeft daarvoor geen dure investeringen te doen in nieuwe infrastructuur en nutsvoorzieningen.
  • Stel voor dat doel een Kansenkaart op voor (deels) leegstaande monumenten, karakteristieke panden en religieus erfgoed in dorpen, steden en in het buitengebied, en inventariseer welke nieuwe functies mogelijk zijn, uiteraard met respect voor de historische waarden van deze gebouwen.
  • Breng vooraf de cultuurhistorische waarden van de beoogde uit- en inbreidingslocaties in beeld. Dat maakt de discussie met belanghebbenden makkelijker, en voorkomt vertraging achteraf. Een goede cultuurhistorische analyse biedt bovendien input voor een duurzaam gedragen ontwerp!

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

2. Energietransitie

Stijgende energieprijzen versnellen de noodzaak van de ingezette energietransitie. Als provincie heeft u bijgedragen aan de RES: de Regionale Energie Strategie. Opwekken en besparen zijn sleutelwoorden.

OPWEKKEN

Bij het opwekken is de grote uitdaging om zonneparken en windturbines daar te plaatsen waar het landschap dat verdraagt. Verschillende landschappen hebben verschillende ruimtelijke karakteristieken: van kleinschalig tot grootschalig, gesloten tot open, uniform tot gevarieerd en met verschillende regelmaat en mate van reliëf en historische gelaagdheid.

BESPAREN

Bij besparing zien we dat eigenaren van oude, monumentale gebouwen voor moeilijke keuzes staan en een steuntje in de rug verdienen door goed advies en begeleiding bij subsidieaanvragen. Van verduurzaming van erfgoed gaat echter een enorme voorbeeldwerking uit. Als het in een monument kan, dan kan het overal!

WAT KUNT U DOEN?

Wat betreft opwekken

  • Het begrijpen van deze ruimtelijke karakteristieken is het vertrekpunt voor een bewuste omgang met het landschap op het moment dat er energiemaatregelen worden ingepast. U bent hierin aan zet!
  • Gebruik de LED-methode (Landschap En Duurzame energie) die de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft ontwikkeld. Dit instrument brengt de ruimtelijke karakteristieken (kenmerken) van verschillende landschapstypen samen op het niveau van de RES.

Wat betreft besparen

  • Ondersteun de ­verduurzaming van monumenten met stimulerende regel­geving. En kijk hoe collectief kan worden bijgedragen aan opwekking én behoud van erfgoed en ruimtelijke kwaliteit.

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

3. Landbouwtransitie

De Nederlandse intensieve landbouweconomie trekt een zware wissel op onze leefomgeving. We komen in de knel met stikstofbeleid. De landbouwsector staat voor een grote opgave. Een duurzame economische ontwikkeling vraagt om herijking van onze footprint en de manier waarop we met de natuur en dieren omgaan.

Hervorming naar een ander landbouwsysteem biedt grote kansen voor natuur, recreatie en toerisme. Erfgoed en andere doelen gaan hierin goed samen op. Doordat mensen meer gaan thuiswerken wordt het ­platteland een interessanter woongebied. Transformatie van historisch waardevolle agrarische complexen is een belangrijke pijler van deze transitie.

WAT KUNT U DOEN?

  • Benut daarom dit agrarische erfgoed. Breng de ontwikkelkansen in kaart door het opstellen van een boerderijenvisie.
  • Stel samen met uw inwoners Landschapsbiografieën op. U krijgt daarmee inzicht in de ontstaansgeschiedenis van het landschap en vindt van daaruit aanknopingspunten voor toekomstige ontwikkelingen. Investeer in de zichtbaarheid en beleefbaarheid van waardevolle cultuurlandschappen.

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

4. Klimaatadaptatie

Klimaatverandering zorgt in een versneld tempo voor een nieuwe werkelijkheid, ook voor ons erfgoed. Gebouwde, archeologische en groene monumenten zijn kwetsbaar voor overstromingen en langdurige droogte. Bodemdaling leidt tot funderingsproblematiek. Het aanpakken van klimaatverandering en energietransitie is van levensbelang voor het voortbestaan van ons waardevolle erfgoed.

Erfgoed en cultuurhistorie geven ook handvatten om de verstoorde balans met de natuurlijke omgeving te herstellen. Een beter begrip van historisch stads-, bodem-, water- en landschapsbeheer biedt een nieuwe basis voor maatregelen en oplossingen om ruimtelijke ontwikkelingen slimmer en passender tot stand te brengen.

WAT KUNT U DOEN?

  • Als provincie kunt u hierin het voortouw nemen, bijvoorbeeld door het laten opstellen van “stad- of gebiedsgeneses” waarin bodem, ondergrond, water en gebouwde omgeving (erfgoed) integraal worden geanalyseerd. 

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

5. Bereikbaarheid en mobiliteit

Nederland slibt dicht. De verdozing slaat toe. Als provincie heeft u een sleutelrol als het gaat om de balans tussen bedrijvigheid en leefbaarheid, waarbij bereikbaarheid en mobiliteit belangrijke thema’s zijn. We beleven ons landschap grotendeels vanaf de weg. Met aandacht voor de kwaliteit van de omgeving versterkt u landschap en identiteit. Dat vraagt om een brede visie op ruimtelijke kwaliteit. Ook op het gebied van verkeersveiligheid speelt de provincie een rol. En daarbij wordt het erfgoedbelang soms nog vergeten.

WAT KUNT U DOEN?

  • Gebruik als provinciale wegbeheerder erfgoed om hoogwaardige en streekeigen beplantingsontwerpen (laan beplanting) aan te leggen. Hiermee sluiten wegen aan bij bestaande landschapsstructuren.
  • U heeft als provincie zicht op historische laanstructuren en wegen. Soms zijn die meer dan honderden jaren oud. Snelheidsverlaging is een alternatief voor het kappen van bomen. Maar ook zand-, kassei-, water- en spoorwegen dragen bij aan de zichtbaarheid van een eeuwenoude geschiedenis. Ontwikkel beleid om ook die karakteristieke waarden in uw provincie te behouden en te versterken.

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

6. Leefbaarheid

Brede welvaart is een zwaarwegend uitgangspunt voor beleid. Cultureel erfgoed is één van de pijlers voor een veilige en gezonde sociale en fysieke leefomgeving. Erfgoed vormt daarbij mede het uitgangspunt voor alle nieuwe (provinciale) ontwikkelingen. Mensen waarderen erfgoed in hoge mate. Of het nu gaat om archeologie, tradities, monumenten, musea of landschappen: erfgoed bepaalt de identiteit van uw provincie. Burgers en inwoners zijn dan ook vaak trots en betrokken, of het nu gaat om het meedenken over nieuw beleid of een recreatief bezoek aan een bijzondere stad of streek.

WAT KUNT U DOEN?

  • Laat dat doorklinken bij nieuwe ontwikkelingen, bijvoorbeeld in ‘placemaking’. Een plek in de openbare ruimte waar mensen zich prettig voelen, die goed functioneert en echt wordt gebruikt ontstaat als mensen hierover kunnen meedenken en mee ontwerpen. Zo kunnen nieuwe groepen deze plekken ontdekken en kunnen er nieuwe functies ontstaan.
  • Werk volgens het gedachtegoed van Verdrag van Faro: dit Europese gedachtegoed stelt de mens en de samenleving centraal en hun relatie met erfgoed. Zorg dat iedereen die dat wil, toegang heeft tot erfgoed en ook kan meebepalen wat erfgoed is en hoe ermee wordt omgegaan.
  • Koester de enorme onbezoldigde inzet door vrijwilligers, in onder meer de archeologie, het monumentenbeheer, de archieven en de musea. Erfgoedvrijwilligers zijn onmisbaar!
  • Betrek bovendien uw inwoners bij beslissingen over productie en consumptie. Ondersteun gemeenschappen die ervaring hebben in het opzetten van een duurzamere economie met korte ketens, ambachtelijke productie en het opleiden van specialistische vakmensen.
  • Zet uw provinciale depot voor archeologische bodemvondsten in om publiek en inwoners hierbij te betrekken: richt het depot bijvoorbeeld in als provinciaal of regionaal archeologisch informatiecentrum.

Toelichting, voorbeelden en instrumenten

Voorbeelden en instrumenten

Link naar pdf:

Klik